عدالت اجتماعی در حکمرانی ایران به‌عنوان یکی از ارکان اساسی نظم اجتماعی و حقوق بشر مطرح شده است. این مفهوم بر دو عنصر اساسی استوار است: حقوق و اولویت‌های افراد در مقایسه با یکدیگر و ویژگی ذاتی انسان که او را به رعایت این حقوق نیازمند می‌کند. انتظارات موجود در جوامع مختلف، بر پایه عرف، اخلاق حسنه و قواعد پذیرفته‌شده شکل می‌گیرند و بخشی از نظم اجتماعی را تشکیل می‌دهند.
تعریف عدالت و چالش‌های آن
بسیاری از فیلسوفان بر این باورند که آنچه انسان عدالت می‌نامد، مورد پذیرش وجدان انسانی است و نقطه مقابل آن، ظلم قرار می‌گیرد. اما در دکترین حقوقی، درباره تعریف عدالت توافق نظر وجود ندارد. دکتر لنگرودی عدالت را «وضع هر چیز در موضع خود» می‌داند و این تعریفی است که نشان می‌دهد عدالت نمی‌تواند فقط به معنای رعایت تساوی باشد.
بیشتر بخوانید: خطر برخورد پرنده برای جنگنده‌ها و خسارات ناشی از آن
برخی دیگر معتقدند مفاهیمی مانند عدالت و حقوق بشر نباید در تعاریف منطقی و محدود محصور شوند و انسان می‌تواند بسیاری از مصادیق عدالت را به‌صورت فطری تشخیص دهد. این ویژگی فطری عدالت در تعاریف مختلف از آن در جوامع و مکاتب مختلف مشاهده می‌شود.
عدالت در تاریخ و فلسفه
در ایران باستان نیز اجرای عدالت از مهم‌ترین وظایف حاکمان محسوب می‌شده است. وفاداری به عهد و پیمان و عدالت‌خواهی دو قاعده اساسی در حکمرانی به شمار می‌آیند. در اندیشه‌های یونانی نیز عدالت ارتباط نزدیکی با مبانی حقوق فطری دارد. این مکتب بر این باور است که انسان به حکم فطرت و طبیعت، واجد حقوق و امتیازاتی است که نمی‌توان به‌سادگی او را از آنها محروم کرد.
با این حال، پرسشی اساسی مطرح می‌شود: چگونه می‌توان از عدالت توزیعی سخن گفت در حالی که فیلسوفان در تعریف جامع از عدالت به توافق نرسیده‌اند؟ فیلسوفان سیاسی با انتقال پرسش به ساختار و عملکرد حکومت، به بررسی ویژگی‌های یک دولت موجه پرداخته‌اند.
در این چارچوب، جنبه‌های مختلف عدالت در نظام سیاسی مورد توجه قرار می‌گیرد و یکی از نتایج آن، شکل‌گیری مفهوم عدالت توزیعی است. این مفهوم، مسائلی همچون مالکیت، مبادله دارایی‌ها، ارث و مالیات‌گیری را دربرمی‌گیرد و به دنبال توزیع عادلانه منابع است.
جرمی بنتام، فیلسوف انگلیسی، از نخستین اندیشمندان است که با ارائه نظریه فایده‌گرایی، معیاری برای قانون‌گذاری و تحقق عدالت اجتماعی را مطرح کرده است. او معتقد است که قانون‌گذاران باید در تدوین قوانین، اصل فایده را با اصول اخلاقی ترکیب کنند.
به‌این‌ترتیب، بحث عدالت از یک مفهوم فلسفی و اخلاقی آغاز می‌شود و به عرصه سیاست و حکمرانی وارد می‌شود. این تحول نشان‌دهنده این است که پرسش اصلی دیگر صرفا این نیست که «عدالت چیست»، بلکه این است که چگونه می‌توان ساختارهای اجتماعی، حقوقی و سیاسی را به‌گونه‌ای سامان داد که حقوق افراد رعایت شود و منابع و فرصت‌ها به شکلی عادلانه توزیع شوند.
بیشتر بخوانید: آزادی زندانیان ایرانی از زندان‌های امارات · شهادت ۷ فلسطینی در نوار غزه به دست نیروهای صهیونیستی
