انسان امروز حوصله خواندن ندارد یا شکل خواندنش تغییر کرده است؟ این پرسش به ویژه در دنیای دیجیتال که افراد به سرعت در حال مرور اطلاعات هستند، مطرح می‌شود. گاهی کافی است کسی را ببینیم که چند دقیقه پشت سر هم در شبکه‌های اجتماعی بالا و پایین می‌رود و در نهایت احساس می‌کند که چیزی نخوانده است. اما آیا واقعاً میل به خواندن کاهش یافته یا تنها شکل آن تغییر کرده است؟
تازه‌ترین آمار کتابخوانی
تازه‌ترین نظرسنجی «فرهنگ کتابخوانی در ایران» که مرکز طرح‌های ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات در آبان ۱۴۰۴ انجام داده، آمار جالبی ارائه می‌دهد. بر اساس این نظرسنجی، ۴۱.۱ درصد پاسخگویان کتاب می‌خوانند و ۵۸.۹ درصد اعلام کرده‌اند که کتاب نمی‌خوانند. میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی در میان کتاب‌خوان‌ها ۲۶.۶ دقیقه در روز بوده و این رقم برای کل جمعیت به حدود ۱۰.۹ دقیقه در روز می‌رسد.
بیشتر بخوانید: بزرگداشت مقام سرباز در حرم مطهر امام رضا(ع)
تعریف محدود از مطالعه
اما اگر مطالعه را تنها به کتاب محدود نکنیم، تصویر متفاوتی شکل می‌گیرد. انسان امروز ممکن است صبح‌ها خبر بخواند، در مسیر رفت‌وآمد مقاله‌ای را مرور کند، در شبکه‌های اجتماعی متونی را مطالعه کند و در پایان روز احساس کند که واقعاً چیزی نخوانده است. این تفاوت دیدگاه ناشی از تعریف محدود ما از مطالعه است. خواندن یک متن کوتاه که برای انتقال پیام فوری طراحی شده، با خواندن یک رمان یا مقاله علمی تفاوت دارد.
این مسئله نشان می‌دهد که مشکل اصلی شاید کاهش تحمل خواندن طولانی و پیوسته باشد. انسان امروز در محیطی زندگی می‌کند که هر چند ثانیه یک محرک جدید در دسترس اوست. این ویژگی باعث می‌شود که خواننده تنها با متن مواجه نباشد و همیشه امکان خروج از متن نیز برای او وجود داشته باشد.
تأثیر فضای دیجیتال بر عادات خواندن
بررسی‌ها نشان می‌دهد که تجربه «غرقگی» در فضای مجازی بیشتر از زمان‌هایی است که به مطالعه درسی یا غیردرسی اختصاص داده می‌شود. این وضعیت ممکن است به ضعف مهارت و عادت مطالعه و عدم توازن میان میزان چالش و مهارت خواننده مرتبط باشد. خواندن یک مهارت است که نیاز به تقویت دارد و اگر فرد سال‌ها بیشتر به خواندن متن‌های کوتاه عادت کرده باشد، طبیعی است که نشستن پای یک متن طولانی برایش دشوارتر شود.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که خواندن یک مهارت است و مانند هر مهارت دیگری می‌تواند تقویت یا تضعیف شود. از سوی دیگر، فضای دیجیتال توجه را به شیوه‌ای جذاب جلب می‌کند. توجه کوتاه و متنوع در مقابل کتاب، که معمولاً پاداش خود را با تأخیر می‌دهد، می‌تواند باعث شود که فرد ساعت‌ها در اینترنت وقت بگذراند اما بعد از خواندن چند صفحه کتاب احساس خستگی کند.
تفاوت در ابزارهای خواندن
در این میان، باید به تأثیر ابزارهای خواندن نیز توجه کرد. پژوهش‌های بین‌المللی نشان می‌دهند که در برخی شرایط، خواندن روی کاغذ می‌تواند برای فهم متن مزیت داشته باشد. یک فراتحلیل از ۳۳ مطالعه نشان داد که خواندن از صفحه نمایش اثر منفی کوچکی بر عملکرد خواندن دارد. در حالی که تفاوت معناداری در زمان خواندن میان دو رسانه وجود نداشت.
در نهایت، باید میان «خواندن برای یافتن اطلاعات» و «خواندن برای فهمیدن» نیز تفاوت قائل شد. وقتی چیزی را در موتور جست‌وجو پیدا می‌کنیم، معمولاً به دنبال پاسخ هستیم، در حالی که در خواندن رمان یا کتاب، خود مسیر خواندن بخشی از هدف است. این تفاوت است که «خواندن عمیق» را به فعالیتی متفاوت تبدیل می‌کند.
بیشتر بخوانید: تشرف ۴۰۰ نفر از سربازان یگان‌های نظامی به حرم امام رضا(ع) · وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی؛ حکمرانی نوین گردشگری را اعلام کرد
