مائده مرتضوی: در تدارک زندگی نکرده و چالش‌های تروما

مائده مرتضوی در رمان «در تدارک زندگی نکرده» با تصاویری سینمایی و کلاستروفوبیک، به بررسی تروما و زوال خانواده‌ها می‌پردازد. داستان حول آرزو، دختر جوانی که در دل فروپاشی خاموش خانواده‌اش گرفتار است، می‌چرخد. او در حین پختن شیرینی با چاقویی که پیش از این برای خودکشی استفاده کرده، انگشت حلقه همسر جدید پدرش، هنگامه، را می‌بُرد و خون بر روی شیرینی‌ها می‌ریزد. این تصویر گروتسک، نماد تقاطع دهشت روان‌شناختی و ابتذال زندگی روزمره است و تلاش مؤلف برای نمایش فاجعه را به تصویر می‌کشد.

تحلیل عمیق از زوال روانی

مرتضوی در این اثر، ذره‌بین تحلیلی خود را از کلان‌روایت‌ها برداشته و بر خرده‌روایت‌های روان‌شناختی طبقه متوسط متمرکز می‌شود. او که پیش‌تر با آثاری چون «کابوس‌های درخت پرتقال» و «خون پرنده» به رئالیسم جادویی پرداخته بود، در این نوولا به واکاوی ترومای موروثی می‌پردازد. روایت چندصدایی چهار شخصیت اصلی (امید، رؤیا، هنگامه و آرزو) به شکل فایل‌های صوتی پراکنده و تدوین‌شده‌ای ارائه می‌شود که در کارگاه «ناداستان‌نویسی» بررسی می‌شود. این چرخش پست‌مدرنیستی، مرزهای واقعیت و خیال را مخدوش کرده و خواننده را به یک شنونده بالینی تبدیل می‌کند.

بیشتر بخوانید: مردم گالیکش بر تجدید عهد با ولایت تأکید کردند

چالش‌های ادبیات تروما

چالش اصلی «در تدارک زندگی نکرده» در مواجهه با پدیده «پیرنگ تروما» نهفته است. در این پارادایم، تروما به‌عنوان ابزاری روایی، پیچیدگی‌های انسانی شخصیت‌ها را کم‌رنگ کرده و آنها را به بازتابی از آسیب‌های روانی تقلیل می‌دهد. کاراکترها در ظاهر خواسته‌هایی دارند، اما این خواسته‌ها در واقع مکانیسم‌های دفاعی برای فرار از ترومای خانوادگی هستند. گذشته به‌عنوان یک سیاه‌چاله آنها را می‌بلعد و شخصیت‌ها از زوایای انسانی تهی می‌شوند.

آرزوی جوان در این رمان به‌جای یک شخصیت مستقل، بیشتر شبیه مدخلی از دفترچه راهنمای اختلالات روانی به نظر می‌رسد. او که در محیطی پر از دروغ بزرگ شده، خود را در حال «تمرین کر و کور بودن» می‌یابد. در این داستان، گذشته نه‌تنها یک پناهگاه نوستالژیک نیست، بلکه غولی موذی است که زمان حال را آلوده کرده است.

با این حال، استفاده از عنصر تصادف برای گره‌گشایی نهایی به‌جای خلق یک کنش دراماتیک منسجم، چالش‌هایی را برای روایت ایجاد می‌کند. رازی که قرار است موتور محرک داستان باشد، اگر از پویایی روابط انسانی برمی‌آمد، همذات‌پنداری عمیق‌تری را فراهم می‌آورد. علاوه بر این، صدای راویان گاهی با چالش حفظ استقلال خود روبه‌رو می‌شود.

در نهایت، روایت رؤیا و انزوای او پس از زایمان، بخش اصیل و تکان‌دهنده داستان است. مرتضوی با جسارتی ستودنی، اسطوره فرهنگی فداکاری مادری را کالبدشکافی می‌کند و اعترافات تلخ رؤیا به چالش‌های روانی مادر بودن را به تصویر می‌کشد.

بیشتر بخوانید: آموزش زبان انگلیسی به سبک علی نجومی به سطح جدید A۲ رسید · چالش واگذاری زمین به ۸۰۰ خانواده در ساوه