بهمن بازرگانی در کتاب جدید خود با عنوان «پارادایمهای اجتماعی، پژوهشی در گسست عقلانیت و جذابیت» به بررسی تأثیر کتاب «ساختار انقلاب علمی» نوشته توماس کوهن میپردازد. بازرگانی در این اثر به تحلیل عمیقتری از پارادایمهای اجتماعی و تغییرات آنها میپردازد و مفهوم «عقلانیت متفاوت» را برای توجیه پدیدههای اجتماعی و سیاسی ارائه میدهد.
تحول اندیشهها با تأثیر کوهن
توماس کوهن، که هیچ علاقهای به مسائل سیاسی نداشت، در کتاب «ساختار انقلاب علمی» (۱۹۶۴) ایدههای تازهای درباره پیشرفت علم مطرح میکند. او با نقد پیشفرضهای اولیه در علم، مفهوم «پارادایم» را به میان میآورد و تغییرات علمی را نه بهصورت تدریجی بلکه بهصورت گسستهای انقلابی توصیف میکند. بازرگانی با آشنایی خود با این کتاب، به بررسی چگونگی تأثیر این ایدهها بر نگرشهای اجتماعی و سیاسی میپردازد.
بیشتر بخوانید: ترافیک دوطبقه صدر؛ ناکامی در مدیریت شهری تهران
عقلانیت متفاوت و تغییرات اجتماعی
بازرگانی به این نکته اشاره میکند که پارادایم علمی تنها بخشی از پارادایم اجتماعی است و این پارادایم اجتماعی است که به تمامی جنبههای زندگی انسانها تسری مییابد. او ادعا میکند که در شرایط تغییر پارادایم، انسانها به شکلی متفاوت به مسائل اجتماعی و سیاسی واکنش نشان میدهند. بهعبارتی، جذابیتهای جدید موجب تغییر در معیارهای عقلانی و اجتماعی میشود و این تغییرات قابلیت تأثیرگذاری بر تفکرات نسلهای بعدی را دارد.
او همچنین با اشاره به مثالهایی از تاریخ معاصر ایران، به این پرسش میپردازد که چرا باورهای ایرانیها در طول زمان تغییر کرده و به چه دلیل انسانها از پارادایمهای پیشین خود شگفتزده میشوند. به گفته بازرگانی، این گسستها و تغییرات نه تنها در سطح فردی بلکه در سطح اجتماعی نیز قابل مشاهده است.
بازرگانی با نقل قولی از «جنگ و صلح» تولستوی، به اهمیت زیباییشناسی و قهرمانپرستی در تغییر پارادایمها اشاره میکند. او میگوید که تغییر در کانون زیباییشناسی میتواند تأثیر عمیقی بر عقلانیت و رفتار اجتماعی انسانها داشته باشد. به عبارت دیگر، تحول در پارادایمهای اجتماعی میتواند به تغییرات بنیادین در نحوه تفکر و عمل افراد منجر شود.
در نهایت، بازرگانی نتیجه میگیرد که این تغییرات پارادایمیک، نه تنها در سطح فردی بلکه در سطح اجتماعی و تاریخی نیز قابل مشاهده است و این مسأله ما را به تأمل در مورد تغییرات بنیادین در جامعه و نحوه فهم ما از آن وادار میکند.
بیشتر بخوانید: واشنگتن به متحدان خود درباره تاخیر در تحویل موشکهای رهگیر هشدار داد · تحولات زاهدان: گزارشی از روزگرد سیستان و بلوچستان
