پژوهش جدیدی به بررسی دقیق مسئله «حرکت قطعیه» در مکتب فلسفی شیراز پرداخته و آرای جلالالدین دوانی و ملاعبدالله بهابادی یزدی را در حاشیههایی که بر کتاب شرح جدید تجرید قوشچی نگاشتهاند، تحلیل کرده است.
تعریف حرکت قطعیه و چالشهای آن
در فلسفه سینوی، حرکت به دو صورت بنیادی تقسیم میشود: نخست «حرکت توسطیه» که به معنای بودن پیوسته و سیال متحرک میان نقطه آغاز و پایان مسیر است و وجود عینی در جهان خارج دارد؛ و دوم «حرکت قطعیه» که تصور و درک کل امتداد حرکت به شکل یک کل پیوسته و یکپارچه از ابتدا تا انتها است. این مسئله از مباحث پایهای و در عین حال کمتر کاویدهشده در مکتب شیراز به شمار میآید.
بیشتر بخوانید: پلان مدیریت؛ نقشه راه حفاظت از میراث جهانی
پژوهشگران با استفاده از روش توصیفی-انتقادی و بر پایه دستنوشتهها و منابع خطیِ چاپنشده نشان میدهند که دوانی وجود خارجی حرکت قطعیه را ناممکن میداند. او استدلال میکند که یک امر ممتد و کشدار نمیتواند بر لحظه نامنقسم (آن) منطبق شود و امکان تحقق آن در گذشته یا آینده نیز وجود ندارد؛ در نتیجه، دوانی این حرکت را پدیدهای صرفاً خیالی میشمارد.
نقد ملاعبدالله یزدی و نظریه حدود عرضی
در مقابل، ملاعبدالله یزدی که در نفی وجود خارجی حرکت قطعیه با دوانی همداستان است، نقدهای موشکافانهتری به آرای دوانی و دیدگاههای صدرالدین دشتکی (معروف به سید سند) درباره «زمانمندی خیال» مطرح میکند. یزدی با تفکیک دقیق میان احکام ذهن و احکام جهان خارج، پاسخهایی یگانه بر پایه اثبات «حدود عرضیِ نامنقسم ناشی از تناهی جسم» ارائه میدهد.
این پژوهش نشان میدهد که ارتباط میان مسئله حرکت و دیدگاه متکلمان درباره «جزء لایتجزی» یا همان ذرات بنیادین و تقسیمناپذیر، سرآغاز چالشهای بزرگ در مکتب شیراز بوده است. متکلمان اتمیست با استناد به سخنی از خواجه نصیرالدین طوسی، برهانی علیه فیلسوفان پایهگذاری کردند و این استدلالها به نفی مطلق حرکت در زمان حال انجامید.
در نهایت، دوانی با انتقال قطعی حرکت قطعیه از جهان خارج به ساحت خیال، پایههای استدلال متکلمان در اثبات جزء لایتجزی را باطل کرد و مسیر بحث را به سمت تحلیلهای ژرف معرفتشناختی و وجودشناختی سوق داد. از سوی دیگر، یزدی با تبیین قاعده «حدود عرضی نامنقسم ناشی از تناهی»، مکتب شیراز را به اوج تکامل و انسجام رساند و بستری منسجم برای ورود به مناقشات متأخر فراهم آورد.
بیشتر بخوانید: ترلان پروانه با استایلی اسپرت در خودرو دیده شد · مسئله ذهن و بدن؛ بررسی دوگانهانگاری و مادهگرایی در فلسفه
